هدف اصلي از تلاش عظيم و بسيج فراگير جامعه براي ريشه كن كردن بي سوادي فراگرفتن مقطعي مهارت خواندن و نوشتن نيست بلكه توانا ساختن بزرگسالان و فرد نوسواد براي استفاده از اين مهارت ها در زندگي و استفاده از دنياي علم و دانش است . كتابخانه ها در جهت حمايت از امر آموزش و پژوهش ، منابع و اطلاعات مورد نياز جامعه  نوسواد  را فراهم مي اورند. در ايران با توجه به گسترش شبكه كتابخانه هاي عمومي در شهرها و روستاها ، مي توان مواد مورد نياز براي نوسوادان و كم سوادان جامعه را از طريق انها فراهم ساخت و به تثبيت مهارتهاي سواد  و رسيدن به مرز خودآموزي كمك كرد . فعاليتهاي سواد اموزي كتابخانه هاي عمومي بايد در جهت همكاري با ديگر ارائه دهندگان آموزش بزرگسالان بوده و به درستي هدايت شود. هدف از مقاله حاضر ارائه راهكارهاي موثر براي جلوگيري از بازگشت مجدد نوسوادان به بي سوادي و گوشزد نمودن به دست اندر كاران كتابخانه هاي عمومي جهت توجه جدي به نيازهاي مطالعاتي نوسوادان و كم سوادان و نقش كتابخانه ها و كتابداران در گسترش و تقويت آموزش به آن هاست .

نقش كتابخانه هاي عمومي در آموزش بزرگسالان : در عصر حاضر مفهوم سواد تا حدودي تغيير كرده است . پيشرفت روزافزون در عرصه محمل ها ي اطلاعاتي و فن آوري هاي مربوط به سواد اطلاعاتي به عنوان بخشي از ضروريات و نيازهاي اجتماعي بشر درآمده است . از آنجائي كه كتابخانه ها و مراكز اطلاعاتي از پيشگامان عرصه اطلاعات و ارتباطات به حساب مي آيند بنابراين مي توانند آموزش سواد اطلاعاتي را به نحو احسن انجام داده و افراد را در استفاده از اطلاعات و كسب دانش مورد نياز ياري كنند . در اين راستا تهيه استانداردهاي سواد اطلاعاتي و برگزاري دوره هاي مناسب و ارائه فرايند جهاني شدن به مهارتهاي لازم تجهيز نمايد . باتوجه به اينكه سواد اطلاعاتي يكي از مولفه هاي ايجاد فاصله بين جوامع توسعه يافته و در حال توسعه مي باشد ، لذا كتابخانه ها مي توانند در جبران نقيصه فعالانه وارد عمل شوند.

اهميت كتابخانه ها در خدمت به آموزش بزرگسالان نمي تواند اغراق آميز باشد. كتابخانه هاي عمومي به عنوان يكي از موسساتي كه در پيشبرد سواد و آموزش در جامعه نقش دارند مورد احترام مي باشند. به نظر مي رسد كتابخانه به صورت ضروري لازم است تا در هر نظام اموزش رسمي و در ارتباط با نياز بزرگسالان و تشويق آنها در آموزش بصورت پايه يا در سطح آموزش عالي نقش داشته باشند. در اينجا نقش كتابخانه عمومي به عنوان يكي از آن خدمات ضروري و معين در اصول ، فعاليتها و اعمال آموزش سواد با ارجاع خاص براي آموزشگر برزگسال مورد بررسي قرار گرفته است .

كتابخانه هاي عمومي نقش عمده اي در آموزش بزرگسالان دارند كه شامل : كمك براي ارتقاي سواد ، پيشرفت دانش و مهارت ها به صورت مثبت و سودمند ، كمك به سازگار كردن موجوديت سياسي ، معنويت سياسي و فعاليتهاي اقتصادي در جامعه ، دادن آگاهي شخصي به آموزشگران توانمند سازي شخص براي توسعه توانايي هاي بالقوه كامل و توسعه شاخه اي از ادراكات ، علايق و مهارتها .

خدمات كتابخانه به استمرار مطالعه حتي بعد از پايان دوره هاي سواد آموزي ، كمك خواهد كرد . خدمات كتابخانه براي پشتيباني از مهارتهايي كه در كلاس هاي سواد اموزي به صورت همزمان آموخته مي شود مورد نياز مي باشند. اگر چه آموزش بزرگسال سهم بزرگي در مدل و ساخت يك جامعه بهتر و رضاتمندي شخص دارد ، اما متوليان آموزش بزرگسالان بايد به فراسوي وظايفشان به عنوان تسهيل كنندگان سواد بروند تا در يك روش عملي تر در ايجاد كتابخانه ها به منظور حفظ مهارتهايي كه جديداً براي آموزشگران و مربيان بزرگسال مورد نياز است اقدام كنند.

در جوامع كم سواد انجا كه سواد در سطح پائيني وجود دارد كتابخانه ها نه تنها بايد در جهت تكميل سواد خدمت كنند ، بلكه بايد بي سواد را تشويق كنند تا بوسيله ايجاد مطالعه آسان مواد ، كتاب هاي گويا با سواد شود. كتابخانه مي تواند آموزش بزرگسال را پس از تحصيل توسعه دهد . بخشي از ماموريت  كتابخانه به آموزش بزرگسال اختصاص دارد. اجراي راهكارهاي نوين ، استفاده هرچه بيشتر از كتابخانه و تشويق سواد آموزان به استفاده از آن ها ، برگزاري مسابقات كتابخواني ، بهره گيري از رايانه و اينترنت در آموزش بزرگسالان و سواد آموزي آن ها در ايران ، ايجاد دهكده هاي اينترنتي مي تواند به صورت جدي توجه مسئولان سواد آموزي قرار بگيرد . راهكارهايي كه اميد است بي شك سواد آموزان بزرگسال را براي هماهنگي با دنياي رو به پيشرفت سريع و فزاينده آماده تر سازد.

كتابخانه هاي عمومي و ترويج فرهنگ مطالعه و كتابخواني : از نظر ايفلا ( موسسه بين المللي انجمن ها و موسسات كتابداري ) كتابخانه عمومي ، پديده گسترده جهاني است و در جوامع و فرهنگ هاي مختلف و در مراحل متفاوت توسعه مي يابد. اين كتابخانه ها دسترسي به دانش و اطلاعات و آثار خيالي را از طريق گروه وسيعي از منابع و خدمات فراهم مي كنند و براي همه افراد بدون توجه به نژاد ، مليت ، سن ، جنس ، مذهب ، زبان ، وضعيت جسمي و معيشتي ، و غيره در دسترس هستند و اهدافي چون حمايت از آموزش رسمي و غير رسمي ، اطلاع رساني و پرورش رشد فردي را دارند.

كتابخانه هاي عمومي از طريق خدمات ويژه خود ، مطالعه در جوامع را تشويق و ترغيب مي كنند و در واقع افراد بيگانه با كتاب را به افرادي كتابخوان تبديل مي كنند . جوامع به لحاظ جمعيتي داراي افرادي با نيازهاي مختلف هستند ، عدالت ايجاب مي كند كه همه افراد در همه سنين (كودك ، نوجوان ، جوان و بزرگسال ) ودر شرايط جسمي و ذهني مختلف (مانند معلولين ) و هم چنين گروه هاي قومي ، نژادي ، زباني ، و...... به منابع اطلاعاتي دسترسي داشته باشند . كتابخانه هاي عمومي سابقه دراز مدتي در خدمت به بزرگسالان دارند و در برآوردن نيازهاي مطالعاتي بزرگسالان با نيروهاي موجود در خانواده ها و سازمان ها متحد شده و همراه با آنها به صورت يكي از قسمتهاي مهم جامعه درآمده اند .كتابخانه هاي عمومي با فراهم كردن گروه وسيعي از مواد و فعاليتها فرصتهايي براي بزرگسالان و نوسوادان فرهم مي آورند تا لذت خواندن و هيجان ناشي از كشف دانش و آثار مكتوب را تجربه كنند .بزرگسالان بايد ياد بگيرند كه چگونه از كتابخانه استفاده بهينه داشته و چگونه مسئوليت ويژه اي براي حمايت از فرايند ياد گيري براي خواندن داشته باشند . بي شك هر رسانه اي دريچه اي جديد به روي انسان باز و امكان دستيابي و دسترسي به اطلاعات را گستر ده تر مي كند در شرايطي كه بين رسانه ها و محمل هاي اطلاعاتي مختلف هماهنگي وجود نداشته باشد هر رسانه ممكن است موجب به انزوا كشيدن و طرد ساير رسانه هاي قبل از خود شود و اين مطلوب نيست ، زيرا انسان به همه اين پنجره ها و چشم اندازهاي آن ها نياز دارد و هر كدام از آن ها رسالت خاص خودشان را دارند.

خدمات كتابخانه هاي عمومي به نوسوادان :‌ نوسواد شخصي است كه به تازگي مهارت خواندن و نوشتن را كسب كرده و مهارت هاي خواندن و نوشتن او محدود است ، بنابراين در برخورد با متون خواندني مشكل دارد . معمولا دلايلي چون ريز بودن حروف چاپي ، سبك نگارش سنگين ، جملات بلند ، محتوا و موضوع و محدود بودن واژگان پايه فرد نوسواددر مطالعه متون خواندني ايجاد اشكال مي كند . پژوهش ها نشان داده است كه احتمال بازگشت اين گروه به بي سوادي در صورت عدم دسترسي به مواد خواندني ساده و عدم مطالعه بسياز زياد است . براي تثبيت سواد و ارتقاي مهارت هاي خواندن و نوشتن اين گروه لازم است اين افراد را از خدمات كتابخانه هاي عمومي آگاه كرد.

تشخيص اين مطلب كه كتابخانه ها عمومي عوامل كليدي براي حل مساله بي سوادي هستند ، به طور قطع به موفقيت برنامه سواد آموزي گسترده در هر جامعه  كمك مي كند. براي اينكه كتابخانه ها در اين زمينه تاثير مطلوبي داشته باشند ، مربيان ، مددكاران اجتماعي و كتابداران بايد نقش هاي متفاوت خود را درك كرده و با يكديگر مشاركت كنند تا سطوح سواد اموزي را بهبود بخشند.

بنابراين نقش كتابخانه هاي عمومي اين است كه در فعاليتهاي سواد آموزي و برنامه هاي پس از سواد آموزي مشاركت داشته باشند تا هدف خويش كه همانا ارتقاي فرهنگ و ايجاد و تقويت عادت به مطالعه در گروههاي مختلف مردم است نايل شوند. كتابخانه هاي عمومي با ارائه بي دريغ مواد خواندني ساده به نوسوادان كمك مي كنند كه با سواد باقي بمانند و آنان را از سطوح خواننده مبتدي به خواننده مستقل و خود آموز ارتقاء مي دهند.

كتابخانه هاي عمومي مي توانند در مبارزه با بي سوادي به خصوص در مناطق روستائي با فراهم اوردن وسائل لازم بصورت كتاب ، مجلات ، روزنامه ها ، وسائل ديداري شنيداري و فن آوري هاي جديد اطلاعاتي به مردم كمك كنند تا سواد دانش و مهارت آنها بهتر شده و پيشرفت كنند .

كتابخانه هاي عمومي مي توانند نقش فعالي در بهتر كردن مهارتهاي سواد آموزي مردم روستاها داشته باشند چون آنها اقتصادي ترين مطالب را به طور دائمي و هميشگي در اختيار روستائيان قرار مي دهند تا عادت به مطالعه را در وجود آن ها تثبيت كنند.

از موانع اصلي در برابر مراجعان بي سواد ، تكيه كتابخانه در ارائه خدمات گوناگون به مواد نوشتاري است كه اين امر و شكل ظاهري كتابخانه ها ، منجر به ترس از ورود  به كتابخانه مي شود و باعث مي شود آن ها از كتابخانه هراسان باشند . در كنار اين مسائل رفتار و برخورد نامناسب بعضي از كتابداران و كاركنان كتابخانه ها مي تواند مشكلات را براي بي سوادان و نوسوادان شدت بخشد.

كتابخانه هاي عمومي بايد جهت مشاركت در امر سواد آموزي يكسري اطلاعات را فراهم كنند و بر اساس آن ها برنامه ريزي نمايند كه در ذيل بعضي از آن ها اشاره مي گردد.

- منابع و اطلاعاتي در باره روش هاي تبليغ خدمات سواد آموزي داشته باشد.

- نگرش جامعه و كاركنان كتابخانه را در مورد سوادآموزي بسنجد و شكاف هاي موجود در خدمات  سواد اموزي را شناسائي كند.

- اطلاعاتي درباره سازمان ها و نهادهاي ارائه كننده خدمات سواد اموزي در آن منطقه داشته باشند

- اطلاعاتي درباره فعاليت هاي سواد آموزي كتابخانه ها و روش هاي تبليغ خدمات سواد آموزي داشته باشند.

- اطلاعات و مطالبي درباره مسئله بي سوادي و اهميت سواد آموزي و ميزان گسترده آن در جانعه فراهم نمايد.

كتابخانه هاي عمومي مي توانند براي ايجاد تثبيت عادت به مطالعه در مخاطبان خود و نوسوادان به برگزاري جلسات داستان گوئي ، باشگاههاي مطالعه كتابخانه اي براي كودكان و بزرگسالان ، تهيه روزنامه هاي ديواري ،‌اردوهاي علمي و تهيه مواد صوتي و تصويري آموزشي براي نوسوادان اقدام نمايد.

وظايف كتابداران كتابخانه هاي عمومي در خدمت به نوسوادان : " براملي " وظايف ذيل را براي كتابدار متصدي خدمات به بزرگسالان نوسواد معين كرده است :

- سازمان دادن برنامه هاي فراهم آوري مشاركتي براي اطمينان از اينكه اينگونه مواد به صورت محلي در دسترس هستند.

-  مشاوره در مرحله فراهم آوري مواد ، سازماندهي و نمايش مواد خواندني آموزش پايه بزرگسالان

- ارتباط با گروه هاي سوادآموزي و سازمان هاي آن ها در سطوح محلي و ملي

- ترتيب دادن ملاقات هاي مشترك بين كاركنان كتابخانه ها و آموزشياران سواد آموزي براي بحث درباره مشكلات و راه حل هاي توافقي

- ارتباط دادن برنامه هاي سواد اموزي به گروه هاي ديگر كتابخانه ها با نيازهاي آموزشي خاص

-  اداره كردن جلسات آموزشي براي كاركناني كه به نوسوادان خدمات ارائه مي كنند.

نتايج:

تجربه نشا ن داده است كه عدم برنامه ريزي براي تداوم سواد جز باگشت به بي سوادي و از دست رفتن تلاش ها و امكانات گذشته نتيجه اي نداشته است . براي جلوگيري از اين مسئله لازم است نوسوادان تحت پوشش برنامه هاي ويژه اي قرار گيرند و امكان تداوم سواد آموزي براي آنان فراهم شود. تهيه و توليد مواد خواندني ساده ايجاد محيطي مساعد براي سواد آموزي و مشاركت نوسوادان در تصميم گيري ها زمينه هايي براي تداوم سواد اموزي هستند.

كتابخانه هاي عمومي به لحاظ امكاناتي كه براي جذب افراد نوسواد دارند از مهمترين مراكز براي تداوم سواد و عرضه خدمات به نوسوادان محسوب مي شوند.

فرصتهاي زيادي براي كتابخانه هاي عمومي وجود دارد تا در آموزش بزرگسالان شركت نمايند. مشاركت آنها از تهيه مواد و منابع تا عملكرد مشاوره اي بين كتابدار و مراجعه كننده بزرگسال را شامل مي شود. نقش كتابخانه هاي عمومي در فرايند كتابخواني و يادگيري نقشي است طبيعي  و ظرفيت اين را دارند كه زندگي افراد را تغيير دهند . در دنياي متغيير كنوني ، كتابخانه هاي عمومي مسئوليت دارند تا اين نقش را انتخاب كنند و كاركرد فعالانه اي با بزرگسالان داشته باشند  تا هر دو گروه مراجعه كننده و كتابدار بتوانند به راحتي با تغييرات مواجه شوند و كيفيت زندگي خود را افزايش دهند .

از آنجا كه تداوم آموزش بزرگسالان به عهده كتابخانه هاي عمومي است و كتابخانه هاي عمومي به همه افراد جامعه تعلق دارد بايد به نحوي مجهز شوند كه بتوانند با عرضه خدمات مناسب پاسخ گوي احتياجات و علايق فردي و گروهي جامعه باشند .  كتابداران ماهر و كارشناسان متخصص و چگونگي عرضه خدمات در كتابخانه ،‌نوع منابع كتابخانه اي و چگونگي تبليغ خدمات سواد آموزي كتابخانه در جذب و هدايت نوسوادان به كتابخانه هاي عمومي موثر است .

 

برگرفته از سایت :

http://www.mashadpl.ir/Portal/Home/ShowPage.aspx?Object =Paper&CategoryID=f52455a9-b85a-4f71-91b8-6383bc7954e9&WebPartID =67f75a7b-ba3a-4875-9aa4-26a82654a9d7&ID =e51f9643-b170-4f30-8ced-b81201a14617